3:44 pm - วันเสาร์ ธันวาคม 11, 3943

“คืนชีพระนาดแก้ว” เสียงเจื้อยแจ้วในวงมโหรี

“ระนาดแก้ว” ดูจะไม่คุ้นหูเหมือนอย่างระนาดเอก หรือระนาดทุ้มนัก หรือแม้กระทั่งนักดนตรีไทยเอง บางทีก็อาจจะนึกไม่ออกเสียว่ามันมีด้วยหรือ ถ้าให้จินตนาการอย่างไม่รู้มาก่อน ระนาดแก้วนี่คงจะเป็นแก้วตามชื่อ หรือเป็นแก้วเพราะเสียง แท้แล้วก็คือเรียกตามสิ่งที่เป็นส่วนกำเนิดเสียง นั่นก็คือ “แก้ว” ซึ่งแตกต่างไปจากเครื่องดนตรีอื่น ๆ ที่ส่วนกำเนิดเสียงมักเป็นไม้ เหล็ก หรือหนัง บทความตอนนี้ จึงขอแนะนำให้ทุก ๆ ท่านรู้จัก “ระนาดแก้ว” กันดีกว่าครับ

ระนาดแก้วภาพ ระนาดแก้ว (ได้ภาพมาจากเว็บ http://tkapp.tkpark.or.th)

                   ระนาดแก้ว เรียกชื่อตามวัสดุที่ทำให้เกิดเสียง ระนาด แสดงให้ให้ทราบถึงลักษณะของเครื่องดนตรีชนิดคือ มีลักษณะเป็นเครื่องดนตรีแนวราบ มีวัตถุที่ทำให้เกิดเสียงเรียงลำดับไปตามแต่ละเสียงตัวโน้ตต่ำ-สูง แก้ว เป็นคำที่บอกถึงส่วนสำคัญหรือตัววัตถุที่ทำให้เกิดเสียง ลักษณะทางกายภาพเบื้องต้น มีโครงสร้างคล้ายกับระนาดเหล็ก ส่วนไม้ตีระนาด มีรูปร่างต่างไปจากระนาดทั่วไป คือมีลักษณะไม้เรียวยาว คล้ายไม้ตีขิม ปลายที่จะใช้ตีแผ่นแก้วมีลักษณะงุ้มลง เพื่อให้สัมผัสกับแผ่นแก้วในขณะบรรเลง

                   ระนาดแก้ว ไม่มีที่มาแน่ชัด ว่ามีมาตั้งแต่สมัยใด หลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรก็เห็นจะมีเพียงตำนานเรื่องมโหรีปี่พาทย์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพระบุไว้ตอนหนึ่งว่า “ในสมัยรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ได้เพิ่มเครื่องมโหรีขึ้น แต่ทำขนาดย่อมให้สมกับผู้หญิงเล่น เติมระนาดไม้กับระนาดแก้ว อีกสองอย่าง มโหรีวงหนึ่งเป็น ๘ คน มาในสมัยรัชกาลที่ ๒ เลิกระนาดแก้วเสียใช้ฆ้องวงแทน…” และหลักฐานจากภาพวาดจิตรกรรมบนผนังตามวัดสำคัญต่าง ๆ ที่มีเครื่องดนตรีอย่างระนาดแก้วนี้ ปรากฏอยู่ ซึ่งภาพเหล่านี้ส่วนใหญ่ก็ไม่ได้ล่วงไปมากกว่าตอนต้นรัตนโกสินทร์ จึงไม่อาจจะคาดเดาได้ว่า ระนาดแก้วนี้จะมีมาแต่ครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาหรือไม่ หรือเป็นของใหม่ที่เพิ่งจะคิดประดิษฐ์ขึ้นเอาภายหลังนั้น

                   จากประวัติความเป็นมาของระนาดแก้ว ที่ผู้เขียนได้มาจากหน้า Facebook ของพี่เต้ย (Nattapann Nuch-ampann) แห่งเรือนวิเศษดนตรี ระนาดแก้ว ดูจะไม่ค่อยแพร่หลายนัก อาจจะเป็นเพราะระนาดแก้วนี้ เล่นประสมอยู่ในวงมโหรี ซึ่งในสมัยก่อนมักจะเป็นวงมโหรีที่อยู่ในวังหลวง สันนิษฐานจากวัสดุสำคัญของเครื่องดนตรีชนิดนี้ก็คือ “แก้ว” ที่คงจะหาไม่ได้จากชาวบ้านตาสีตาสาทั่วไป เราจึงไม่พบเครื่องดนตรีชนิดนี้อยู่ทั่วไป ครั้นจะเดินไปร้านขายเครื่องดนตรีแล้วถาม “เฮีย…มีระนาดแก้วขายไหม…” อาจจะโดนด่าว่าบ้าก็ได้ ระนาดแก้วที่เป็นเครื่องดนตรีที่ใช้จริง ๆ ที่มีอยู่ก็พอจะนับชนิดได้ ชิ้นหนึ่งอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานพระนคร ๑ ราง (สามารถไปเยี่ยมชมได้) และอีกรางหนึ่งอยู่ที่สำนักดนตรีไทยบ้านพาทยโกศลอีก ๑ ราง ทั้งสองรางนี้เป็นของเก่า  ต่อมาวงฟองน้ำได้สร้างขึ้นโดยจำลองจากของเก่าอีก ๑ ราง และยังมีของคุณสุวิทย์ แห่งเบญจรงค์ดนตรีไทยอีก ๑ ราง (มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จ)

ระนาดแก้ว

ระนาดแก้ว

ภาพจิตกรรมฝาผนัง
แสดงให้เห็นวงมโหรีที่กำลังบรรเลงดนตรี
โดยมีเครื่องดนตรี “ระนาดแก้ว” อยู่ในภาพวาดดังกล่าวด้วย
ภาพจาก Facebook ของพี่เต้ย (Nattapann Nuch-ampann)

                   ประมาณช่วงรัชสมัยรัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ระนาดแก้ว (เคย)เล่นประสมอยู่ในวงมโหรี ที่มี ซอสามสาย, กระจับปี่, ระนาดไม้, ขลุ่ย, โทน-รำมะนา, ฉิ่ง, กรับพวง ต่อมาแค่ช่วงสมัยรัชกาลที่ ๒  ก็ถูกถอดออก และคงจะเอาฆ้องวงเข้ามาประสมแทน ซึ่งคาดเดาเหตุผลได้หลายประการ เช่น เสียงไม่เพราะบ้าง, หรือลูกระนาดแตกง่าย (เทคโนโลยีการทำกระจกในสมัยนั้นอาจจะยังทำแก้วอกมาไม่คงทน) และเมื่อถูกนำออก และวงมโหรีประเภทนี้ ก็มิได้เล่นอย่างแพร่หลายภายนอกราชสำนัก เมื่อไม่ได้เล่น ระนาดแก้ว ก็คงจะค่อย ๆ ลืมเลือนไปจากความทรงจำของนักดนตรีไทย และสังคม

                   แต่ในวันนี้ ระนาดแก้ว อาจจะมาส่งเสียงให้ใครหลายคนได้ยิน และได้รู้จักมันอีกครั้ง โดยพี่เต้ย แห่งเรือนวิเศษดนตรี ผู้ที่ชื่นชอบการสร้างเครื่องดนตรีไทยจากประวัติศาสตร์หลาย ๆ ชิ้น และสร้างเครื่องดนตรีไทยสวย ๆ งาม ๆ ให้คนทั่วไปได้เห็น ได้ทำการชุบชีวิต “ระนาดแก้ว” ให้ทุกคนได้รู้จักกับมันอีกครั้ง และนับได้ว่า ระนาดแก้ว รางนี้ เป็นระนาดแก้วรางที่ ๕ ที่จะมีการใช้งานจริง ในประวัติศาสตร์สยามเลยก็ว่าได้

คลิปวิดีโอ การบรรเลง “ระนาดแก้ว” โดยพี่เต้ย แห่งเรือนวิเศษดนตรี
โดยระนาดแก้วในคลิป เป็นระนาดแก้วที่สร้างขึ้นใหม่
และนับว่าเป็นระนาดแก้วรางที่ ๕ ที่ใช้งานได้จริงในประวัติศาสตร์

                   สำหรับ “ระนาดแก้ว” ที่ทำขึ้นใหม่ โดยพี่เต้ยนั้น พี่เต้ยได้บอกไว้บน Facebook ส่วนตัวว่า ได้รับคำปรึกษาจากอาจารย์ผู้มีความรุ้ ความเชี่ยวชาญหลายท่าน ได้ดูต้นแบบจากของจริงจากระนาดแก้วของเก่าทั้ง ๒ ราง โดยดูโครงสร้างของเครื่องดนตรี จากนั้นนำมาประยุกต์และสร้างตามแนวของเรือนวิเศษดนตรี

                   พระเอกหลัก “แก้ว” พี่เต้ยก็ได้กล่าวไว้ว่าเป็นกระจกใสทั่วไป ตัดเป็นแผ่นผืนผ้าแขวนไว้ในรางโดยเชือก แผ่นกระจกนั้นตัดมาก็ไม่ได้เสียงเป๊ะที่ต้องการ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ จะต้องทำการถ่วงตะกั่วเพื่อดึงลงมาให้ได้เสียงที่ต้องการ (เหมือนระนาดปกติ) การติดตะกั่วนอกจากจะให้สามารถปรับเสียงได้ตามต้องการแล้ว ยังช่วยเรื่องความกังวาลของเสียงอีกด้วย แต่การจะติดตะกั่วบนแผ่นกระจกที่เรียบและลื่น จึงต้องการเทคนิคการติดที่เพิ่มเข้ามา พี่เต้ยยังกล่าวในบน Facebook ส่วนตัวไว้ว่า “…ก่อนติดตะกั่วจึงต้องเอาขี้ผึ้งแท้ ทาไล้บริเวณที่จะติดตะกั่วเสียก่อน เมื่อถ่วงตะกั่วแล้วจะติดแน่นเกาะแผ่นกระจกดี…”

                   นอกจากนี้แล้ว พี่เต้ยนั้น ยังฝากทิ้งท้ายไว้ว่า หลังจากเครื่องดนตรี “ระนาดแก้ว” นี้เสร็จสมบูรณ์แล้วเมื่อไหร่ จะนำมาเล่นประสมวงและอัพลง Facebook หรือ Youtube ให้ฟังสำหรับทุก ๆ ท่านที่ติดตามอยู่ครับ ผู้เขียนขอรับรองว่า ผู้ที่ได้ฟังจะได้สัมผัสถึงอารมณ์แห่งความเย็น และความไพเราะน่าฟังของเครื่องดนตรี ที่เกือบจะปล่อยให้ดับหายไปแล้ว ชิ้นนี้

                   ผู้เขียน ขอทิ้งท้าย คลิปวิดีโอที่โพสต์โดยพี่เต้ย แห่งเรือนวิเศษดนตรี ซึ่งพี่เต้ยได้ทดลองเล่นเจ้าเครื่องดนตรี “ระนาดแก้ว” นี้ในหลาย ๆ มุมให้ได้ชม และหลาย ๆ บทเพลงให้ได้ฟัง สำหรับเจ้า “ระนาดแก้ว” เครื่องดนตรีไทยอีกชิ้นหนึ่งนี้ครับ

ปฏากรณ์ดุริยางค์
๓๐ เมษายน ๒๕๖๐

ข้อมูลเนื้อหา
วิกิพีเดีย – https://th.wikipedia.org/wiki/ระนาดแก้ว
Facebook – พี่เต้ย (Nattapann Nuch-ampann)

หมายเหตุ บทความทุกบทความบนเว็บไซต์ดนตรีไทยปฏากรณ์ (www.patakorn.org) เขียนจากความรู้สึก ความคิดเห็นส่วนตัวของผู้เขียนเองทั้งสิ้น มิได้เขียนขึ้นเพื่อใช้เป็นเกณฑ์หลักตัดสิน ถูก/ผิด ของเรื่องราวที่นำเผยแพร่ ผู้อ่านสามารถอ่านเอาเพื่อความบันเทิง หรือเพื่อศึกษาหาความรู้ได้ในเบื้องต้น ทั้งนี้ ผู้อ่านควรใช้พิจารณญาณในการรับสาร

Filed in: สาระเพิ่มเติมดนตรีไทย